Lat oss sjå på eit lite utval av reaksjonane frå meir eller mindre profilerte målfolk. Hanne Blåfjelldal, sentralstyremedlem i FrP, sa det slik:

#Vg er med på å skape fordommar mot nynorsk gjennom sin idiotiske nynorsktest som ligg ute no. Nesten berre fjøslatin og dårleg nynorsk! (Twitter @Blaafjelldal)

Over til Audhild Gregoriusdotter Rotevatn, nynorsk leksikonredaktør og mediekjendis:

Omlag halvparten av nynorskkvissen i #VG inneheld ord som nynorskbrukarar flest ikkje brukar. Og «motemolo»?! Skjerpings! (Twitter @gregoriusdotter)

Me held fram med NRK-journalist Arve Uglum:

Dessutan er #vg sin «nynorsk-quiz» det mest lågpanna eg har lest på nettet nokon gong. Kommentarfelta i Dagbladet inkludert. Gratulerer. (Twitter @arveuglum)

Og så rundar me av med språkrådsleiar, kultursentrumsdirektør og Nynorsk forum-hovding Ottar Grepstad:

Denne testen ser eg på som reint møl. [...] Desse testane undergrev nynorsken.
(Møre, 31.01.2012)

Liknande reaksjonar hagla i sosiale media. Folk kjende seg utdritne, uthengde og låtteleggjorde – på vegner av seg sjølv, målet sitt, eller båe delar. Grunngjevingane var mykje som over: Nynorskorda VG var freidige nok til å testa lesarane sine i, var fjøslatin, dårleg nynorsk, ord nynorskbrukarar ikkje brukar, gamaldagse, og det som verre er.

Her må det – openbert – liggja noko bak. Aftenposten og andre har i ei årrekkje presentert diverse ordtilfangsquizar på bokmål, utan at bokmålsbrukarar landet over reiser bust for ord som vederkvegelse eller billighetserstatning. Kvifor er det slik at bokmålsbrukarar tykkjer det er lærerikt å stå fast når dei skal definera beveggrunn, medan nynorskbrukarar kjenner seg utdritne når dei vert konfronterte med spørsmål om kva åtgaum tyder?

Tillat meg å føreslå tre hypotesar:

1) Også nynorskbrukarar og målfolk har fordomar mot nynorsk.
Eit ord som vørdnad er objektivt sett ikkje meir gamaldags eller fjøslatin enn respekt. Sistnemnde kjem jamvel frå ekte latin! Fordomane mot resten av orda i VG-quizen kan plukkast frå kvarandre på same viset. Nedsetjande påstandar om delar av det nynorske ordtilfanget kan berre grunngjevast subjektivt. Folk føler at det er slik, utan å reflektera for mykje om kvifor dei føler det slik.

2) Den viktigaste fordomen: at bokmål er meir moderne.
Bokmål er ikkje meir moderne. Bokmålet spring ut av den danske skriftkulturen, som står i ubroten rad mange hundre år tilbake. Nynorsken er, i skriftleg forstand, som ein ungfole i forhold. Likevel er det utelukkande dei nynorskorda som skil seg klårt frå bokmålet, som vert rekna som gamaldagse, umoderne, og så bortetter.

3) … og difor er sjølv stolte nynorskingar flaue over språket.
Dette er litt på spissen, men misforstå meg rett: Nynorskingar som reiser seg og seier i frå når dei kjenner at nokon trakkar dei på tærne, er sjeldan flaue over å bruka nynorsk, over å vera nynorskbrukarar. Var dei det, ville dei ha halde godt kjeft. Derimot tykkjest urovekkjande mange av dei å skjemmast over sjølve språket, nettopp fordi dei opplever delar av det som avleggs og gamalvore. Når nokon då viser fram fjøslatinen, reagerer mange med ei kjensle av å verta assosierte med ein del av nynorsken som dei ikkje vil identifisera seg med. For kven vil vel vera umoderne eller gamaldagse?

Det triste her er at hypotese nummer 2 og 3 er konsekvensar av den seigliva nummer 1, nemleg at sjølv nynorskbrukarane ber på fordomar mot sitt eige språk. Det er kanskje ikkje så rart. Nynorskingar lever ikkje i noko vakuum, åtskilt frå pubertale skuledebattar eller redaksjonelle nynorskforbod. Dette påverkar naturlegvis korleis me ser på vårt eige språk – og ikkje minst korleis andre ser på det. Når me nynorskfolk lèt bokmålet vera rettesnora for kva som skal vera «normalt» og «moderne» nynorsk, er det neimen ikkje rart at også bokmålsbrukarar ser litt skeivt på skriftspråket vårt.

Er det framleis ekkelt å tenkja på at sume kanskje flirer litt? Ja vel. Ta det med eit smil, slå eventuelt tilbake om det ligg noko nedlatande i botn, men ver ikkje flau. Nynorsken vert aldri «normal» dersom me skal distansera oss frå kvart einaste nynorskord som ein tilfeldig bokmålsbrukar ikkje har lært. Det tyder ikkje at eg plent vil du skal skriva hugnadsam i hytt og gevær – eg drit heilt ærleg ganske langt i om folk skriv konservativ eller radikal nynorsk. Men på same måte som eg ikkje skjemmest over at folk skriv bestille på nynorsk, så skal heller ingen skjemmast over at andre skriv tinge. Såpass rause får me vera med kvarandre.

Ivar Aasen sa det best allereie i 1836: Lat oss setja fordomane til sides, og ikkje skjemmast for å bruka vårt eige lands tungemål.

å «bli hørt» – å få kronikkar jamleg på trykk i landets største aviser, til utelukkande positiv respons

ytringsfridom – sjå å «bli hørt»

innskrenka ytringsfridomen – å seia til nokon at du er usamd med dei

knebling – å argumentera for det

tora å ta debatten – å sleppa misantropar utan skriveferdigheiter til i debattspaltene

debatten om debatten – avisredaktørar som forklarer at misantropar utan skriveferdigheiter må sleppa til i debattspaltene av omsyn til ytringsfridomen (sjå ytringsfridom)

ta ytringsansvar – å halda kjeft for å unngå at det du seier kan verta misbrukt av andre

den unge venstresida – Mimir Kristjansson og Eivind Trædal

vanlege folks rettskjensle – Per Sandbergs rettskjensle

paranoid psykose – dårleg bortforklaring

rettspsykiater – tilfeldig person som ikkje har meir greie på psykiatri enn Per Sandberg

ekspert – person som er negativ/kritisk til noko ein faktisk ekspert meiner

smørkrise i Noreg – stoffmangel i rikspressa

Lambda – norsk storfe, type gullkalv

Bjørvika – Nirvana

Tøyen – Gehenna

datalagringsdirektivet – EU-direktiv som sikrar at dokumentasjonen på det manglande demokratiske sinnelaget i Noregs to største parti skal lagrast i minst to år framover

ekstremvêr – snø i desember

Det skulle vel vera det. Eller har eg gløymt noko?

For all del, 22. juli hamnar lynraskt i historiebøkene som ei av dei – om ikkje den – mest dramatiske og grufulle hendinga/-ane i Noreg nokon gong. Me har fått eit nytt skilje i tid, eit nytt før og etter. Men har me fått eit nytt samfunn, slik mange av oss kanskje trudde, frykta eller håpa?

Det verkar ikkje slik. No meiner eg – for alt i verda! – ikkje å underslå den ufattelege omveltinga altfor mange familiar og pårørande har opplevd frå og med i sumar, men: Samfunnet vårt, Noreg som heilskap – det framstår som påfallande likt slik det var før sumaren.

Sjå berre på kva som har forma det norske nyhendebiletet utover hausten, etter at ting byrja koma sånn nokolunde tilbake til normalen. Kulturdebatten roterer framleis rundt Karl Ove Knausgård – som i fjor, og året før det, og året før det. Nyttejournalistikken er like opphengt i lågkarbo som tidlegare, den politiske dagsordenen handlar primært om smørmangel i verdas rikaste land (i fjor var det vel ribba det var manko på?), forutan ein og annan heksejakt, og når kringkastinga er tema, er det som vanleg seksualutforskingsprogrammet Trekant som får på pukkelen for å vera for seksuelt utforskande. Det er noko mistenkjeleg velkjent ved det aller meste av det, og der er meir der det kjem frå:

Utanriksdekninga handlar (igjen) om French og Moland i Kongo. Den hovudstadsprovinsialistiske lat-oss-gje-ei-lokal-fillesak-status-som-nasjonalt-vegskilje-kvoten har no i desember vorte oppfylt av ein diskusjon om kor vidt Munch-museet bør liggja på nordsida eller sørsida av jernbanespora. Nyhendebiletet generelt fekk – tradisjonen tru – eit par dagars pause då landets leiande redaktørar og journalistar oppdaga at der fall snø i advent – vinterstid i Noreg! Herlegdomen kulminerer i desse dagar med ei sak om at elevar ved ein skule på i Drammen ikkje fekk ha på seg nisseluer.

Jaudå, visst har 22. juli også vorte grundig dekt utover heile hausten. Det går knapt ein dag utan at me ser fjeset på terroristen på trykk, og me har – som forventa? – sett fleire utspel frå andre hald i samband med dette. Me har sett krav om meir overvaking, fleire innskrenkingar av ulike slag, strengare straffer, forbod mot valdelege dataspel, debatten om debatten, og debatten om den igjen, og så bortetter.

Likevel: Trass i alle dei 22. juli-relaterte sakene som har vorte publiserte i hopetal i snart eit halvår i strekk, ser det ikkje ut til at resten av nyhendebiletet – den «normale» delen av det – har late seg forandra noko særleg. Framlegg om illiberale, fridomssnevrande innskrenkingar og forbod hadde me like mykje av før sumaren (datalagringsdirektivet, til dømes), frykta for dataspel er eldgamal, og ærleg talt er det vel ikkje så uvanleg at norsk politisk debatt ofte degenererer til metadebattar om kven som har sagt kva og kven som kneblar kven, i staden for å handla om kva som faktisk er vist og gale. Piffikrydderet i denne politiske posebéarnaisen får vera dei politiske kommentatorane, som, på akkurat like uelegant vis som før, stolt viser fram sine eigne fotavtrykk frå den eine salaten og hin etter.

SVs Thor Egil Braadland var inne på noko av det same i Dagbladet i september:

22. juli vil bli en historie om et samfunn som ikke endret seg en millimeter. Dessverre.

Braadland kan fort visa seg å få rett i at samfunnet vårt, litt spissformulert, ikkje endra seg ein millimeter. Spørsmålet er om det er så veldig negativt. For all del, det hadde vore kjempegreier om Noreg over natta vart eit endå opnare, endå meir demokratisk og endå meir humant samfunn – og kanskje verka det slik i den tilstanden me var i kort tid etter 22. juli. Men med utgangspunkt i at me hadde eit temmeleg ope, demokratisk og humant samfunn frå før, er det då så gale om me faktisk ikkje har late terroren forandra oss?

Misforstå meg rett: Eg vil gjerne at Noreg skal endra seg i positiv retning, men enn kor idiotisk eg synest mediebiletet er, enn kor barnsleg, sneversynt og usolidarisk det er å klaga over smørmangel når ungar svelt i hel på Afrikas horn, så er det noko trygt og stødig over det å sjå eit samfunn som evnar å irritera seg over slike bagatellar berre nokre få månader etter å ha vorte utsett for den verste hendinga i kvinns minne. Det er noko gjenkjenneleg og stabilt over det å sjå politikarar hissa seg opp over om skuleborna går med nisseluer eller ikkje.

I det store og heile kan dei siste månadene oppsummerast med at Noreg har halde nisselua nedover hovudet på akkurat same måte som før. Kanskje gjer det oss ikkje umiddelbart til eit endå betre samfunn, men det viser i alle fall at sjølv ikkje barbariske terrorhandlingar har fått oss ut av det me vel får definera som «fatning». Og det er jo alltids eit pluss å ta med seg i arbeidet for å få nisselua opp ovanfor augo på friviljug vis.